قرارداد اجتماعی و آغاز شکاف‌ها در جامعه ایرانی

منبع : برترین ها کد خبر: 1273018
تا قبل از ورود به قرن بیستم، شرایط سیاسی و اجتماعی جامعه ایران چندان پیچیده نبود. جامعه‌ای کم و بیش عقب مانده، فقیر و بی‌سواد، با اقتصادی معیشت محور و نه تولید محور و عملا منتزع و برکنده از جهان پیرامون و تحولات آن.


ماهنامه صنعت و توسعه: [شهروندان جامعه سعادتمند] تنها یک اراده دارند که متوجه امنیت و آسایش عمومی است. در آن صورت تمام آداب جامعه، ساده و قوانین آن واضح و فروزان است. هیچ گونه تضاد منافع یا برخورد وجود ندارد. مصلحت عمومی همه جا واضح و روشن است و تنها با برداشت صحیح می توان آنها را دید. (قرارداد اجتماعی و اصول حقوق سیاسی / ژان ژاک روسو)

پیش از آن واقعه بزرگ

تا قبل از ورود به قرن بیستم، شرایط سیاسی و اجتماعی جامعه ایران – که البته از منظری دقیق تر اساسا ماقبل جامعه بود- چندان پیچیده نبود.جامعه ای کم و بیش عقب مانده، فقیر و بی سواد، با اقتصادی معیشت محور و نه تولید محور و عملا منتزع و برکنده از جهان پیرامون و تحولات آن. جامعه ای از منظر ساختار سیاسی ملوک الطوایفی و از منظر اعمال قدرت، مبتنی بر الگوی استبداد سنتی. علت تفکیک شیوه اعمال قدرت و ساختار سیاسی کم و بیش واضح است. اگرچه بسیاری از نظریه پردازان جامعه شناسی و علوم سیاسی – چه در داخل و چه خارج از ایران – تاریخ ایران را تاریخ استبدادزدگی مطلق نامیده اند – که آنقدرها هم ادعای گزاف و بی راهی نیست – درکی انضمامی تر و دقیق تر از مناسبات قدرت در ایران قرن نوزدهم به خوبی نشان می دهد که به غیر از پادشاهان، گروه های قدرت دیگری نیز حضور داشتند که با وجود وابستگی شان به دربار – برخلاف استقلال طبقات گوناگون در غرب در دوران پیش از رنسانس – می توانستند در معادلات سیاسی و اجتماعی جامعه تاثیرگذار باشند.
 
 آغاز شکاف ها در جامعه ما
 
از جمله این گروه ها تیولداران و زمین داران بودند که گفته می شود در مواردی یکی از منابع مهم درآمد برای حکومت محسوب می شدند. گروه دیگر رؤسای قبایل و عشایر بودند. قدرت برخی از آنان در دوره هایی معمولا مانع اعمال قدرت مطلقه از سوی دربار می شد. تا آنجا که در مواردی شاهان مجبور می شدند با توسل به سیاست هایی مشخص، میان این گروه ها توازن قوا به وجود آورند. یکی از نمونه های مهم و تاریخی این قبیل تلاش ها، دخالت حکام قاجار در شکل گیری عشایر خمسه برای مقابله با تهدیدهای ایل قشقایی در فارس بود. هرچند، این موضوع قابل انکار نیست که هرجا حکومت توان و قدرت مانور داشت، به صورتی کاملا اقتدارگرایانه دست به اعمال قدرت یا دستبرد به ملک و مال مردم می زد.

اما نگارنده معتقد است که اهمیت این گروه ها – و سایر گروه هایی که از پرداختن به آنها صرفنظر شد – را هرچقدر جدی بگیریم، میزان تاثیرگذاری و وسعت پایگاه اجتماعی طبقه روحانیون حدیثی است جدا و بسیار مهم تر و طبق آنچه خواهیم دید این تاثیرگذاری تا آنجا پیش می رود که برخی از مهم ترین روشنفکران عصر مشروطه را ناگزیر می کند تا به هوای به ثمر رساندن پروژه تحول طلبانه خود، مضامین مدرن و بدیع را با آموزه های اسلامی و دینی به هم پیوند بزنند.

اهمیت طبقه روحانیون از دو جنبه قابل بررسی است. نخست، تلفیق نظریه امامت در شیعه با مدل پادشاهی ایرانی مبتنی بر فره ایزدی که در دوران صفویه صورت پذیرفت، زمینه بسیار مناسبی را برای رونق نقش مذهب در حکومت در دوره قاجار فراهم ساخت.القابی چون «سایه خدا»، «اسلام پناه» و «شاه شهید» – که این آخری مختص ناصرالدین شاه است – خود بازگوکننده نگرش جامعه به ساخت قدرت است.از اینکه بگذریم، در سطح بعدی، به دلیل پیوند تاریخی روحانیون با مردم به ویژه بازاریان و نفوذی که روحانیت در میان جامعه داشت، حکام قاجار ناگزیر بودند برای کسب مشروعیت بیشتر توجه آنها را جلب نموده و حمایت شان را کسب نمایند. شاهان قاجار نمی توانستند چشم خود را روی اقتدار روحانیت در جایگاه مرجع تقلید، اداره مساجد و زیارتگاه ها، انتخاب وعاظ و قضات شرعی و از همه مهم تر، استقلال مالی روحانیون از حکومت ببندند.
 
آنها می دانستند که به دلیل احترام و نفوذ روحانیت در میان مردم، ملاحظه حال روحانیت برای کسب مشروعیت بسیار مهم و حیاتی است. اقداماتی از قبیل سفرهای زیارتی که جنبه تبلیغاتی داشت، ساخت مدارس و مراکز دینی و کمک های مالی به حسینیه ها و تکایا را می توان در همین قالب کسب مشروعیت دید و درک کرد.
 آغاز شکاف ها در جامعه ما
ما و مدرنیته: یک مواجهه تاریخی

تا پیش از ورود اسلام به ایران، فرهنگ جامعه ایرانی آنقدرها پیچیدگی نداشت و در حالت کلی می شد نوعی از فرهنگ همگن و یکدست را – دست کم در حوزه اندیشه – در آن مشاهده کرد. اما فرهنگ ایران باستان با ورود اسلام دچار نوعی تعارض و دوگانگی شد. هرچند هضم و ترکیب این تعارض تا زمان حکومت صفویه قدری صورت پذیرفت، تا آنجا که انسجام حاصل از ترکیب دو فرهنگ ایرانی و اسلامی، مبنایی برای مشروعیت حکومت فراهم آورد.

اما آشنایی گروهی از ایرانیان با غرب و ورود عنصر مدرنیته بر بنای انسجام یافته فرهنگ «ایرانی – اسلامی» ترک های اساسی وارد کرد. اینکه آیا این نفوذ قابل پیشگیری بود یا نه موضوع بحث ما نیست. به هرحال برخی نارضایتی از حکومت قاجارها که به ویژه با تغییرات جمعیتی به وجود آمده بود، زمینه را برای قابل تامل بودن اندیشه های غربی فراهم کرده بود.اما اگر از بحث های انتزاعی و «اگر» های تاریخی بگذریم – که اساسا «اگر» در تاریخ چندان معنا ندارد – آنچه که در عمل اتفاق افتاد، پس از شکست های سنگین ایران در دو جنگ با روسیه که منجر به قراردادهای گلستان (۱۸۱۳ م.) و ترکمنچای (۱۸۲۸ م.) شد، این فکر که «چرا ما انقدر عقب مانده هستیم و آنها پیشرفته اند؟» تدریجا شکل گرفت. ملاقات تاریخی شاهزاده عباس میرزا با موسیو ژوبر فرانسوی در حدود ۲۰۰ سال پیش، یعنی دهه نخست سده نوزدهم، به یک اعتبار، سرآغاز یک توقف و تامل تاریخی است.
 
 آغاز شکاف ها در جامعه ما
 
آنجا که عباس میرزا موسیو ژوبر را خطاب قرار می دهد و از او می خواهد که بگوید چیست آنکه موجب عقب ماندگی ایرانیان و تسلط شما اروپاییان بر ما شده و چه باید کرد تا این شکاف عمیق بین دو جغرافیا را از میان برد، نمایانگر نوعی از خودآگاهی درونی نسبت به شکاف ها و تضادهای میان جامعه ایران و غرب است.آنچه که عباس میرزا و بعدها میرزا تقی خان امیرکبیر یا حاج میرزاحسین خان سپهسالار انجام دادند، در واقع پاسخی به پرسش «چه باید کرد؟» عباس میرزا بود.

اما پرسش بنیادی و تاریخی آن است که چرا تلاش های عباس میرزا بعد از مرگش همراه او به خاک رفت؟ چرا حاصل اقدامات اصلاح طلبانه امیرکبیر به پاشوره خونین حمام فین کاشان ختم شد؟ و چرا آنچه میرزا حسین خان سپهسالار کرد، لشگری از مخالفان را در برابرش قرار داد و عاقبت با حکم ناصرالدین شاه از صدراعظمی خلع شد؟

پاسخ کوتاه نگارنده – پیش از آنکه به بحث مفصل تر پرداخته شود – آن است که در میان طبقات و گروه های موثر در ساخت قدرت و عامه مردم، بر سر آنچه که درمیان بخشی از بدنه نخبگان کشور به عنوان «راه حل» یا «چه باید کرد » درنظر گرفته شده بود، «اجماع و توافق» وجود نداشت. به عبارت دیگر، اندیشه های مدرن و خواست های ترقی خواهانه تبدیل به یک قرارداد اجتماعی نشده و شکاف های فکری – فلسفی گروه ها و طبقات به قوت خود باقی مانده بود.
 
به همین جهت است که حتی پس از صدور فرمان مشروطیت و حتی در سال های بعدتر، خواسته های اساسی و بنیادی مشروطه خواهان صرفا روی کاغذ ماند و تبدیل به « نهاد» و «سیستم» نشد.
loading...

اطلاعات خبر


بازدید: 44
چاپ خبر
منبع:برترین ها

کد خبر:1273018

شارژ رایگان

شارژ

با دوستان خود به اشتراک بگذارید

مطالب پیشنهادی از سراسر وب

خبرهای مرتبط

پربازدیدترین اخبار