روزگار سخت چادرنشینان هامون

منبع : سلامت نیوز کد خبر: 1425341
سلامت نیوز: اوشیدا از دور نمایان می شود. وقتی طوفان نیست، می شود با وجود کیلومترهای مانده، آن را دید؛ تنها عارضه طبیعی مرتفع دشت سیستان را. در توصیفش گفته اند مثل جزیره ای است میان دریاچه هامون، اما آنچه می بینم، شبیه کودکی است که از آغوش مادر جدا


سلامت نیوز:«اوشیدا» از دور نمایان می شود. وقتی طوفان نیست، می شود با وجود کیلومترهای مانده، آن را دید؛ تنها عارضه طبیعی مرتفع دشت سیستان را. در توصیفش گفته اند مثل جزیره ای است میان دریاچه هامون، اما آنچه می بینم، شبیه کودکی است که از آغوش مادر جدا شده؛ جزیره ای محصور در بیابان. آب رفته و اوشیدا مانده؛ سرگردان و منتظر. حالا کارش این است که تمام روز را چشم بدوزد به دشت بی آب که سیاه چادرهای هامون نشین مثل خال هایی سیاه بر آن نقش بسته اند.


به گزارش سلامت نیوز به نقل از ایران ،برای رسیدن به اوشیدا، «کوه خواجه» یا «کوه رستم» که در افسانه ها آن را زادگاه رستم می دانند، از زابل حرکت می کنم و پس از طی مسافت 30 کیلومتر در جهت جنوب غربی به آن می رسم.
از هامون شهر گذشته ام؛ شهری کوچک که مرکزش محمدآباد است و روستاهای به هم پیوسته اش بی هیچ فاصله از هم قرار گرفته اند و می شود نمایی ازهمه شان را درحال حرکت دید؛ ملاعلی، اسماعیل قنبر، تیمورآباد، سنچولی، دادی، شهر علی اکبر، آزادی، صیاد سفلی، خراشادی و لطف الله که نزدیک ترین روستا به کوه خواجه است.


تابلوی تالاب بین المللی هامون هست و خودش نیست. کوه اما سر جایش است. آب می رود و کوه می مانَد. باید مثل کوه باشی تا بتوانی بمانی. این را «سال محمد» می گوید و پشت بند آن جمله ای دیگر: «ما مرزبان ها مثل کوهیم.» سیاه چادر سال محمد از آن بالا یک نقطه سیاه بود؛ از بالای ارتفاع 132 متری کوه. پایین که می آیم، چادرها به هیبت اصلی نمایان می شوند و آن وقت است که می شود جریان زندگی را حوالی شان دید. اولین تصویر زنده و زیبا، «آیدا» ست. دختر 2 سال و نیمه سال محمد که از برادرش محمد احسان که 7 ماهه دنیا آمده، 8 ماه بزرگ تر است؛ آیدا با موهای روشن و چشم های درخشان. سال محمد جان آبادی 51 ساله، به جز آیدا و محمداحسان، 7 بچه دیگر دارد. بزرگترین شان 22 ساله است که بتازگی دست نرگس، عروس 15 ساله اش را از زاهدان گرفته و به چادر پدر آورده و فعلاً توان این را ندارد که مستقل باشد و چادری تازه برای خودش علم کند. هزینه برپا کردن یک سیاه چادر متوسط، چیزی حدود 8 میلیون تومان است.


سال محمد که سال ها پیش از شهر سوخته به هامون کوچ کرده، به رسم عشایر برای میهمان زیرانداز می اندازد و مخده می گذارد و سفارش چای می دهد. همسر و یکی از پسرهایش رفته اند زابل اما الان است که برگردند. دخترها و عروس آن طرف چادر هستند که با پرده ای از این سو که مردها نشسته اند، جدا شده است.


«قدیم که مردم اینجا می آمدند، فکر می کردند ما شالی کاشته ایم، چون اینجا تا دم چادرهایمان پر آب بود. می گفتند چرا می گذارید گاوها شالی تان را بخورند؟! می گفتیم شالی نیست. یک جور نی بود که ما زابلی ها به آن «اَشک» می گوییم. گز و نی و اشک داشتیم. الان دیگر نداریم. اگر آب باشد، سبز می شود، علوفه می شود برای دام مان اما الان باید برای علوفه پول بدهیم. آب باشد همه چیزمان رایگان است. لبنیات و گوشت داریم و هیچ چیز دیگر نمی خواهیم. اگر امسال باران نیاید، نمی دانیم چه کار کنیم. گوسفندهایمان که از بین رفته اند. بچه ها هم از بین می روند.» سال محمد این را می گوید و سکوت می کند. آیدا و محمداحسان شادمانه از سر و کولش بالا می روند.


او که خودش عضو شورای عشایر است، اینجور می گوید: «آمدند چاه زدند، آن هم آبش شور شد چون باران نیست. ما عشایر دامداریم. شهر سوخته هم دامدار بودیم. الان اینجا 200 خانوار عشایری هستیم. هرجا آب بوده رفته ایم و حالا اینجاییم. درخواست اسکان داده ایم برایمان خانه بسازند. دیگر برای پدر 100 ساله من سخت است اینجور زندگی. بچه من نیاز دارد مدرسه برود. یک بار گفتند شهر سوخته اسکان می دهیم و یک بار دیگر گفتند قلعه رستم. ما یک مسجد و آخوند نداریم که کسی بمیرد شهادتش را بگوید. چند نفر اینجا از دست رفته اند چون 115 زنگ زدیم گفتند وظیفه ما نیست بیاییم. تا از زابل ماشین آمد، از دست رفتند. زن خود من را در یک روز سه بار مار زد. دیر رسانده بودیم، از بین رفته بود. اینجا امنیت مان خوب است اما امکانات نداریم.»
همان موقع است که سکینه همسر سال محمد همراه پسرش از راه می رسد. پسری که می خواهد دانشگاه برود و همان جا برای بچه ها کتابخانه سیار راه انداخته است. سکینه چند ساله است؟ خودش درست نمی داند. اینجا زن ها شناسنامه دارند اما درست و حسابی نمی دانند چند سالشان است. دخترش می گوید 40 و عروسش می گوید 42. سه تا از بچه ها را در بیابان دنیا آورده. می گوید: «سونوگرافی و اینها نداشتیم هیچ وقت. یک پیرزنی خودش بچه ها را دنیا می آورد و نافشان را می برید. بچه هایم سفید بودند و زیر این آفتاب سوخته اند و سیاه شده اند.»


مهدیه یکی از دخترهایش 14 ساله است. همراه زن برادرش مشغول سوزن دوزی است که مال خود منطقه سیستان است و با سوزن دوزی بلوچ فرق دارد. دخترها از آن درآمدی ندارند و فقط برای خودشان است. مهدیه تا هفتم خوانده. روستای لطف الله مدرسه می رفته و دیگر رفت و آمد سخت بوده و ترک تحصیل کرده. اینجا دخترها نهایت تا چهارم و پنجم می خوانند. نرگس عروس خانواده می گوید که لباس عروس ما سفید است و همین سوزن دوزی ها را روی آن وصل می کنیم.


باد، خاک را از کف هامون بلند می کند. فعلاً هوا خوب است اما می دانم فردا طوفان می شود. چادرنشینان موقع طوفان در چادرها می مانند. اگر شانس بیاورند، باد چادرشان را از جا نمی کَند. این اتفاق اما برای بعضی ها افتاده. خانواده ای که چادر ندارد، باید برود زیر چادر دیگری تا وقتی که بتواند چادر تازه برای خودش علم کند. طوفان به بعضی چادرها آسیب زده و تکه و پاره شان کرده که تعمیرش دیگر از توان خانواده چادرنشین خارج است؛ مثل مریم 30 ساله، مادر 3 فرزند که چشم های سبز روشن دارد و می خواهد قسمت های تکه پاره شده چادرش را نشان دهد که آن را با لباس های کهنه و مشمع و گونی پلاستیکی پوشانده و نگران است دو روز دیگر که هوا سرد می شود، چطوری باید آنجا سر کنند. نه بخاری دارند و نه هیچ وسیله گرمایشی دیگری. تنها محافظ شان از سوز سرما، خاصیت موی بز مخصوص زابل است که از نهبندان می آید و چادر را با آن می بافند. مریم 12 تا گوسفند دارد و می گوید اینجا خانواده هایی هستند که چند تا گوسفند بیشتر برایشان نمانده. مریم ناراحتی اعصاب دارد و باید دکتر برود اما می گوید وضعیت ما را که می بینید و بعد به سمت دو توالت سیار که با فاصله از چادرش قرار گرفته اند اشاره می کند: «همین ها را هم خَیِر برایمان آورده.»


فیلم هامون را دیده ای؟
در چادر اکبر و خان بی بی، خبری از صدای بازی کودکان و ریزخنده های تازه عروس نیست. هردو بالای 80سال سن دارند. پیرمرد وسط چادر به متکایی مماس به عمود خیمه تکیه زده و یک لیوان چای کنار دست و یک قوطی خالی رب که داخلش قند است. زنش خان بی بی منتهی الیه چپ چادر دراز کشیده و نای حرف زدن ندارد. هردو بیمارند. سوی دیگر چادر، یک مرغ و چند جوجه در حال دانه خوردن هستند. مردم اینجا گاهی مرغ می خورند اما دل شان نمی آید گوسفند بخورند. دام سرمایه شان است.


اکبر و خان بی بی پدر و مادر مریم هستند. مریم، عمه میرحسین است که لباس محلی بنفش پوشیده و 12 ساله است و آمده به پدربزرگ و مادربزرگش سر بزند. میرحسین، تو که داری در هامون زندگی می کنی، فیلم هامون را دیده ای؟! میرحسین بی حرف نگاهم می کند. فیلم را ندیده. میرحسین می دانی الان رئیس جمهور چه کسی است؟ میرحسین نمی داند.
اخبار را چطور می فهمید؟! مریم به این سؤال جواب می دهد: «یک خانواده هست که تلویزیون کوچکی خریده. بعضی وقت ها جمع می شویم با باتری ماشین نگاه می کنیم، اگر گرد و خاک نباشد. اینجا برق نداریم.»


بعد اشاره می کند به پدرش و می گوید: «پدر و مادر من مریضند. کاری داریم باید برویم خانه بهداشت روستا. روستای 20 خانواری، دهیار و خانه بهداشت دارد، ما که 200 خانواریم نداریم. امکانات به ما نمی دهند. اگر اینجا کسی کمک های اولیه یاد بگیرد، می تواند برای خودمان حداقل یک آمپول بزند. اگر پدر و مادرم یک ویلچر داشتند، خوب بود. ما تحت پوشش کمیته امداد هم هستیم اما هنوز یک ویلچر نتوانسته ایم برای پدر و مادرمان جور کنیم.» در همین فاصله خان بی بی متکای قرمز را برمی دارد و خودش را نزدیک شوهر می رساند. به تیرک وسط چادر یک سرم آویزان است.


حسن بیرون چادر ایستاده؛ حسن شیبک از طایفه شیبک که با پدر و مادرش زندگی می کند که اهل همینجا هستند و پدران شان هم همین طور. می گوید: «تا 10، 12 سال پیش آب هنوز خوب بود. 3، 4 سال پیش هم هنوز آب می آمد. از پارسال یک قطره آب نیامده. ما دام ها را می بردیم دامنه اما حالا هیچ نیست. ما دیگر همینجا مانده ایم. عشایری که دنبال آب نرود، عشایر نیست دیگر. آب کجا بود؟! اگر یک سیلی بیاید، زنده می شویم. شیرآب گذاشته اند، با تانکر هم برایمان آب می آورند. الان باز بهتر است، تابستان که دائم بی آب بودیم.» مادر حسن از چادر بیرون می آید. یک دخترش عروس شده و رفته زاهدان. بچه هایش چند کلاس درس خوانده اند و کمی سواد دارند.


مرضیه و خورشید تقریباً همسن و سال به نظر می رسند. مرضیه 27 ساله است و خورشید 26 ساله. مرضیه ازدواج کرده و خورشید مجرد است. حالا همسایه اند. مرضیه از شهرک علی اکبر آمده و با شوهر دامدارش که درآمد ندارد زندگی می کند و خورشید با پدر و مادرش و 5 خواهر و برادر. اینجا حوصله تان سر می رود چه کار می کنید؟! دخترها به هم نگاه می کنند و می خندند. خورشید می گوید: «هیچی، همینجور راه می رویم.» در زابل هم دیده ام که جوان ها برای پر کردن وقت فراغت، یک کیسه تخمه دست می گیرند و در شهر پیاده راه می افتند. بعضی ها تنها و بعضی باهم. اینجوری وقت شان را می گذرانند.
جوان های عشایر خیلی هایشان رفته اند. پسرها رفته اند حاشیه زابل یا مشهد برای کار. دخترها یا شوهر کرده اند به زابل و زاهدان یا همینجا مانده اند. اگر بشود، شوهر می کنند و به بچه داری می رسند و اگر نه، در خانه ها می مانند و کمک دست مادر کار می کنند و گاهی سوزن دوزی. اگر هم دیگر دلشان خیلی پوسید، مثل مرضیه و خورشید از چادر بیرون می زنند و به قول آنها همین جوری راه می روند.


راه رفتن در بستر خشک اما خیلی هم راحت نیست. اگر به سمت کوه خواجه بروید که مسیر، سنگلاخی تر هم می شود. بافت خود کوه از سنگ های بازالت سیاه تشکیل شده و از پایین و از سمت سیاه چادرها که نگاه کنید، بناهای خشت و گلی را می بینید که در دامنه جا خوش کرده اند و قدمت شان به زمان اشکانیان می رسد. بالای کوه، مقبره هایی دیده می شود که هرکدام برای خودش داستانی دارد. یکی شان مقبره خواجه مهدی است که می گویند نام کوه خواجه از آن گرفته شده و به «خواجه غلطان» هم شهرت دارد. خواجه مهدی را برادر هارون الرشید حاکم مدائن تعقیب می کند و او فرار می کند. 66 سالش بوده که با کاروان به سمت کرمان و سیستان مسافرت می کرده که به دست سارقان کشته می شود و جنازه اش را همراه با دیگر اعضای کاروان که گروهی از مردم کرمان بوده اند، به دست فردی ناشناس بر فراز کوه سیستان دفن می شود که از جمله همان مقبره هایی است که بالای کوه خواجه است.
در روایتی دیگر نام کوه را منسوب به مرد پارسا و پرهیزگاری به نام «خواجه سارا سریر» می دانند که از اولاد حضرت ابراهیم (ع) بوده و بالای کوه دفن می شود و مردم سیستان هنگام نوروز در آرامگاه او جمع می شوند.


کوه خواجه یا همان اوشیدا مکان تفریحی مردم سیستان است، خصوصاً در ایام نوروز که می گویند خیلی شلوغ می شود و حتی گاهی گردشگران خارجی هم برای بازدید از محوطه باستانی آن می آیند. آثار تاریخی پیش از اسلام محوطه تاریخی کوه خواجه شامل مجموعه کاخ ها، قلعه کهک کهزاد و قلعه چهل دختر است و ارنست هرتسفلد، باستان شناس و ایران شناس آلمانی در فاصله سال های ۱۹۲۵ و ۱۹۲۹ میلادی با بررسی این مجموعه عنوان «تخت جمشید خشتی» را برای مجموعه کاخ ها برگزید و این مجموعه در شهریور سال 1310 در فهرست میراث ملی ثبت شد.
بر فراز اوشیدا ایستاده ام؛ اوشیدا به معنای ابدی در زبان پارسی میانه. کوه ذوزنقه ای شکل مقدس برای مسلمانان، مسیحیان و زرتشتیان. اوشیدایی که به جزیره میان هامون معروف بود و حالا هامونی نیست و اوشیدا هست. یاد حرف سال محمد می افتم که می گفت باید کوه باشی که بمانی. تلاش می کنم چادر سال محمد را از بالای کوه پیدا کنم. تشخیصش میان نقطه های سیاه رنگ یک شکل راحت نیست. الان لابد دختر 2 سال و نیمه نمکین دارد برای پدر شیرین زبانی می کند و از سر و کولش بالا می رود؛ آیدا؛دختر اوشیدا.

loading...

اطلاعات خبر


بازدید: 36
چاپ خبر
منبع:سلامت نیوز

کد خبر:1425341

شارژ رایگان

شارژ

با دوستان خود به اشتراک بگذارید

تگ ها

مطالب پیشنهادی از سراسر وب

خبرهای مرتبط

پربازدیدترین اخبار